اختلال چشایی (دیس‌گوزیا) چیست؟ علت، علائم و درمان تغییر حس چشایی

اختلال چشایی یا دیس‌گوزیا (Dysgeusia) نوعی اختلال در حس چشایی است که باعث می‌شود مزه غذاها و نوشیدنی‌ها متفاوت از حالت طبیعی احساس شوند. در این حالت ممکن است غذاها برای فرد طعم فلزی، تلخ، ترش یا شیرین غیرطبیعی داشته باشند یا حتی مزه‌ای ناخوشایند و شبیه غذای فاسد ایجاد کنند. گاهی نیز فرد بدون اینکه چیزی خورده باشد، طعم بدی را در دهان خود احساس می‌کند.

تغییر حس چشایی می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از سیگار کشیدن، مصرف بعضی داروها و بهداشت نامناسب دهان گرفته تا بیماری‌های مختلف، خشکی دهان، عفونت‌ها و برخی مشکلات عصبی. در بیشتر موارد، درمان زمانی مؤثر است که علت اصلی تغییر مزه شناسایی و برطرف شود.

اختلال چشایی چیست؟

اختلال چشایی به تغییر غیرطبیعی در نحوه درک مزه‌ها گفته می‌شود. یکی از انواع مهم این اختلال، دیس‌گوزیا است که در آن فرد ممکن است احساس کند مزه غذاها دیگه مانند گذشته نیست.

بعنوان مثال، ممکنه غذایی که همیشه شیرین بوده، دیگه شیرین به نظر نرسه یا مزه‌ای فلزی و تلخ پیدا کند. بعضی افراد نیز می‌گویند تقریباً هر غذایی که می‌خورند طعم فلز، مزه تلخ یا طعمی ناخوشایند دارد.

تغییر حس چشایی لزوماً به معنای وجود یک بیماری جدی نیست؛ اما اگر این تغییر ادامه‌دار باشد، می‌تواند اشتها و کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.

دیس‌گوزیا چیست؟

دیس‌گوزیا (Dysgeusia) اصطلاح پزشکی برای نوعی تغییر یا تحریف در حس چشایی است. در منابع پزشکی ممکن است از عبارت‌هایی مانند «تغییر حس چشایی» یا «اختلال چشایی» نیز برای توضیح این وضعیت استفاده شود.

دیسگوزیا می‌تواند باعث شود طعم مواد غذایی به شکل غیرطبیعی احساس شود. برای نمونه، غذا ممکن است طعم فلزی، تلخ یا حتی شبیه غذای فاسد داشته باشد.

علائم اختلال چشایی چیست؟

اختلال چشایی می‌تواند در افراد مختلف به شکل‌های متفاوتی ظاهر شود. شایع‌ترین حالت‌ها عبارت‌اند از:

• همه غذاها طعم فلزی یا تلخ داشته باشند.
• غذاهایی که معمولاً شیرین یا شور هستند، دیگر همان مزه همیشگی را نداشته باشند.
• غذاهایی که قبلاً خوش‌طعم بوده‌اند، ناگهان بد یا حتی شبیه غذای فاسد به نظر برسند.
• بدون اینکه چیزی خورده باشید، طعم ناخوشایندی در دهان احساس کنید.

شدت و نوع این تغییرات می‌تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. برای بعضی افراد، مشکل خفیف و موقتی است و برای برخی دیگر ممکن است مدت بیشتری ادامه پیدا کند.

علت اختلال چشایی و تغییر حس چشایی چیست؟

عوامل مختلفی می‌توانند باعث اختلال چشایی شوند. مهم‌ترین علت‌های مطرح‌شده عبارت‌اند از:

• افزایش سن
• مصرف بعضی داروها
• پروتزهای دندانی خاص
• بهداشت نامناسب دهان
• مصرف دخانیات
• خشکی دهان
• رفلاکس مزمن اسید معده یا GERD
• برخی عفونت‌ها مانند سرماخوردگی، آنفولانزا و کووید-۱۹
• التهاب زبان
• برخی بیماری‌های متابولیک
• آسیب اعصاب مرتبط با حس چشایی
• برخی بیماری‌های عصبی
• بارداری
• آسیب مغزی یا ضربه به سر
• کمبود برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی

افزایش سن و تغییر حس چشایی

حس چشایی می‌تواند با افزایش سن تغییر کند. به همین دلیل، تغییر در درک مزه‌ها در افراد مسن ممکن است بیشتر دیده شود.

با این حال، هر تغییر جدید و قابل توجه در حس چشایی را نباید صرفاً به افزایش سن نسبت داد؛ به‌خصوص اگر این تغییر ناگهانی ایجاد شده باشد یا با علائم دیگری همراه شود.

داروها چگونه باعث تغییر مزه دهان می‌شوند؟

بسیاری از داروها می‌توانند بر حس چشایی تأثیر بگذارند. از جمله نمونه‌های ذکرشده می‌توان به بعضی داروهای بدون نسخه برای آلرژی و برخی داروهای تجویزی مانند آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای ضدافسردگی و داروهای شیمی‌درمانی اشاره کرد.

اگر تغییر حس چشایی پس از شروع مصرف یک داروی جدید ایجاد شده باشد، بهتر است موضوع با پزشک یا داروساز مطرح شود. داروی تجویزی را بدون مشورت با پزشک قطع نکنید.

پروتزهای دندانی و اختلال چشایی

برخی پروتزهای دندانی که بخش‌هایی از کام نرم را می‌پوشانند، ممکن است بر گیرنده‌های چشایی تأثیر بگذارند و باعث شوند فرد مزه غذاها را متفاوت احساس کند.

بنابراین در بررسی علت تغییر حس چشایی، نوع و وضعیت پروتزهای دندانی نیز می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.

بهداشت نامناسب دهان و سیگار

بهداشت نامناسب دهان و مصرف دخانیات از عوامل مرتبط با تغییر حس چشایی هستند. تجمع مواد و پلاک در محیط دهان و همچنین تأثیر دخانیات بر عملکرد طبیعی بافت‌های دهان می‌تواند تجربه طعم غذاها را تغییر دهد.

رعایت منظم بهداشت دهان و ترک سیگار از اقداماتی است که می‌تواند به کاهش این عوامل کمک کند.

بیماری‌هایی که می‌توانند باعث اختلال چشایی شوند

برخی بیماری‌ها و شرایط پزشکی نیز می‌توانند باعث تغییر حس چشایی شوند. مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

خشکی دهان یا زروستومیا

خشکی دهان (Xerostomia) زمانی رخ می‌دهد که غدد بزاقی بزاق کافی تولید نکنند. کاهش بزاق می‌تواند بر عملکرد طبیعی حس چشایی تأثیر بگذارد.

کمبود مایعات می‌تواند خشکی دهان را تشدید کند. به همین دلیل، تأمین مایعات کافی یکی از نکات مهم در مراقبت از دهان و حفظ شرایط مناسب برای حس چشایی است.

برای اطلاعات بیشتر در مورد خشکی دهان حتما مقاله خشکی دهان یا زروستومیا چیست؟ بررسی علت، علایم و روش های درمان را نیز مطالعه نماییید.

رفلاکس معده به مری یا GERD

رفلاکس مزمن اسید معده یا GERD می‌تواند باعث شود اسید معده به سمت دهان برگردد. تماس اسید معده با محیط دهان ممکن است عملکرد حس چشایی را تحت تأثیر قرار دهد و در برخی افراد با دیس‌گوزیا همراه شود.

سرطان‌های سر و گردن

برخی سرطان‌های سر و گردن و همچنین درمان‌های مورد استفاده برای آن‌ها، از جمله شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، می‌توانند حس چشایی را تغییر دهند.

عفونت‌ها

برخی عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی، آنفولانزا و کووید-۱۹ می‌توانند باعث تغییر حس چشایی شوند.

تغییرات بویایی و چشایی در عفونت‌های تنفسی ممکن است موقتی باشند و با برطرف شدن عفونت بهبود پیدا کنند.

التهاب زبان

هر شرایطی که باعث التهاب زبان شود می‌تواند گیرنده‌های چشایی را تحت تأثیر قرار دهد و در نتیجه نحوه درک مزه‌ها را تغییر دهد.

اختلالات متابولیک

برخی بیماری‌های متابولیک نیز با اختلال چشایی ارتباط دارند. از جمله آن‌ها می‌توان به دیابت، کم‌کاری تیروئید، بیماری‌های کلیوی و بیماری‌های کبدی اشاره کرد.

آسیب اعصاب

حس چشایی از طریق اعصاب مختلفی منتقل می‌شود. اگر این اعصاب در اثر عواملی مانند برخی جراحی‌های گوش یا گردن آسیب ببینند، ممکن است عملکرد طبیعی آن‌ها مختل شود و تغییر حس چشایی ایجاد شود.

بیماری‌های عصبی

برخی اختلالات عصبی نیز با دیس‌گوزیا ارتباط دارند. در منابع پزشکی از بیماری‌هایی مانند آلزایمر، پارکینسون و مولتیپل اسکلروزیس (MS) به عنوان شرایط مرتبط نام برده شده است.

بارداری

تغییر حس چشایی در بارداری نسبتاً شایع است و معمولاً با افزایش و تغییرات هورمونی ارتباط دارد. بعضی زنان در دوران بارداری طعم‌های غیرطبیعی، به‌ویژه مزه فلزی، را تجربه می‌کنند.

طبق منابع، این علائم معمولاً پس از سه‌ماهه اول بارداری برطرف می‌شوند.

آسیب مغزی و ضربه به سر

آسیب مغزی تروماتیک یا TBI نیز می‌تواند باعث اختلال چشایی شود. اگر آسیب، پوشش داخلی بینی، عصب بویایی یا بخشی از مغز را که در پردازش حس چشایی نقش دارد تحت تأثیر قرار دهد، ممکن است درک مزه‌ها تغییر کند.

کمبود ویتامین و مواد معدنی

کمبود برخی مواد مغذی نیز می‌تواند با اختلال چشایی ارتباط داشته باشد. افرادی که دچار کمبود روی (زینک) یا ویتامین‌های گروه B هستند، ممکن است بیشتر مستعد این مشکل باشند.

اختلال چشایی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک برای تشخیص اختلال چشایی ابتدا معاینه فیزیکی انجام می‌دهد و درباره علائم و سابقه پزشکی فرد سؤال می‌کند. بسته به شرایط، ممکن است آزمایش‌های مختلفی نیز انجام شود.

آزمایش شناسایی بو

حس چشایی و بویایی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند. به همین دلیل، پزشک ممکن است آزمایش شناسایی بو انجام دهد تا احتمال آنوسمی یا از دست دادن حس بویایی را بررسی یا رد کند.

آزمایش آستانه چشایی

این آزمایش‌ها مشخص می‌کنند فرد از چه نقطه‌ای می‌تواند تغییرات مربوط به مزه غذاها را تشخیص دهد.

آزمایش خون

در صورت نیاز، آزمایش خون می‌تواند برای بررسی برخی عوامل زمینه‌ای انجام شود. از جمله آزمایش‌هایی که در منبع اصلی ذکر شده‌اند می‌توان به شمارش کامل سلول‌های خون (CBC)، سطح پتاسیم، کلسیم، آهن و ویتامین B12 اشاره کرد.

تصویربرداری

گاهی رشد غیرطبیعی بافت یا تغییرات ساختاری می‌تواند بر حس چشایی تأثیر بگذارد. در چنین شرایطی ممکن است پزشک از روش‌هایی مانند رادیوگرافی، سی‌تی‌اسکن (CT) یا ام‌آر‌آی (MRI) استفاده کند.

درمان اختلال چشایی و دیس‌گوزیا چیست؟

درمان دیس‌گوزیا به علت ایجاد آن بستگی دارد. بنابراین برای همه افراد یک روش درمانی یکسان وجود ندارد.

برای مثال، اگر یک دارو باعث تغییر حس چشایی شده باشد، پزشک ممکن است تغییر دارو را در نظر بگیرد. اگر یک عفونت ویروسی باعث تغییر بویایی و چشایی شده باشد، ممکن است روش‌هایی مانند تمرین بویایی توصیه شود.

درمان علت زمینه‌ای

مهم‌ترین اصل، شناسایی و درمان عاملی است که باعث تغییر حس چشایی شده است. با برطرف شدن علت، در بسیاری از موارد حس چشایی نیز به حالت طبیعی برمی‌گردد.

تغییر داروی عامل مشکل

اگر مشخص شود یک دارو باعث دیس‌گوزیا شده است، پزشک ممکن است داروی دیگری را جایگزین کند یا درمان دارویی را تغییر دهد.

این کار باید تحت نظر پزشک انجام شود و قطع خودسرانه دارو توصیه نمی‌شود.

تمرین بویایی

در افرادی که تغییر حس چشایی آن‌ها با اختلال بویایی مرتبط است، ممکن است تمرین بویایی (Olfactory Training) توصیه شود.

حس بویایی و چشایی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند. مطالعات نشان داده‌اند که حس بویایی حدود ۸۰ درصد از چیزی را که ما به عنوان طعم تجربه می‌کنیم تشکیل می‌دهد.

در تمرین بویایی، فرد برای چند هفته و به‌صورت روزانه در معرض بوهای مختلف قرار می‌گیرد. این کار می‌تواند سیستم بویایی مغز را تحریک کند و به بازسازی ارتباط با خاطرات مربوط به بو کمک کند.

آیا اختلال چشایی برطرف می‌شود؟

پیش‌آگهی اختلال چشایی به علت آن بستگی دارد.

در بسیاری از موارد، زمانی که علت زمینه‌ای شناسایی و درمان شود، دیس‌گوزیا نیز برطرف می‌شود. برای مثال، اگر سیگار عامل ایجاد مشکل باشد، ترک سیگار می‌تواند به رفع آن کمک کند. اگر دارو علت اصلی باشد، تغییر دارو ممکن است باعث بهبود حس چشایی شود.

با این حال، اگر علت اختلال چشایی یک بیماری مزمن باشد یا امکان جایگزین کردن داروی ضروری وجود نداشته باشد، ممکن است تغییر مزه کاملاً برطرف نشود. در این شرایط می‌توان با روش‌هایی که مزه ناخوشایند را کاهش یا پنهان می‌کنند، شرایط را قابل تحمل‌تر کرد.

چگونه از اختلال چشایی پیشگیری کنیم؟

از آنجا که اختلال چشایی علت‌های متعددی دارد، پیشگیری از همه موارد آن همیشه امکان‌پذیر نیست. با این حال، چند اقدام می‌تواند خطر بروز آن را کاهش دهد:

• سیگار نکشید.
• آب و نوشیدنی‌های بدون قند یا کافئین را به میزان کافی مصرف کنید.
• با رعایت نکات ایمنی، خطر آسیب‌های مغزی و ضربه به سر را کاهش دهید.
• برای کاهش احتمال ابتلا به عفونت‌های ویروسی، اصول بهداشتی مناسب را رعایت کنید.
• به تغییرات حس چشایی خود توجه کنید.
• اگر متوجه شدید مزه غذاها تغییر کرده است، بررسی کنید آیا اخیراً داروی جدیدی مصرف کرده‌اید یا ماده غذایی جدیدی به رژیم غذایی خود اضافه کرده‌اید.

توجه به زمان شروع علائم و تغییرات جدید در سبک زندگی یا داروهای مصرفی می‌تواند به پیدا کردن علت کمک کند.

اگر حس چشایی تغییر کرده است چه کار کنیم؟

اگر متوجه شده‌اید مزه غذاها دیگر مانند گذشته نیست، ابتدا به تغییرات جدید در زندگی روزمره خود توجه کنید. شروع یک داروی جدید، ابتلا به یک عفونت، مصرف دخانیات یا تغییر وضعیت سلامت دهان می‌تواند سرنخ مهمی باشد.

همچنین رعایت بهداشت دهان و مصرف مایعات کافی اهمیت دارد. اگر تغییر مزه ادامه پیدا کرد یا علت مشخصی برای آن پیدا نکردید، ارزیابی پزشکی می‌تواند به شناسایی عامل زمینه‌ای کمک کند.

جمع‌بندی

اختلال چشایی یا دیس‌گوزیا باعث می‌شود فرد مزه غذاها و نوشیدنی‌ها را متفاوت از حالت طبیعی احساس کند. طعم فلزی، تلخی، تغییر مزه غذاها و احساس یک طعم ناخوشایند بدون خوردن چیزی از علائم احتمالی آن هستند.

علت تغییر حس چشایی می‌تواند از عواملی مانند سیگار، مصرف دارو، بهداشت نامناسب دهان و افزایش سن تا خشکی دهان، رفلاکس، عفونت‌های ویروسی، بیماری‌های متابولیک، آسیب عصبی، بیماری‌های عصبی، بارداری، آسیب مغزی و کمبود برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی متفاوت باشد.

از آنجا که درمان به علت اصلی بستگی دارد، مهم‌ترین مرحله، پیدا کردن عامل ایجادکننده است. در بسیاری از موارد، با درمان علت زمینه‌ای، حس چشایی نیز بهبود پیدا می‌کند.

سؤالات متداول

آیا طعم فلزی دهان همان دیس‌گوزیا است؟

خیر. طعم فلزی یکی از حالت‌هایی است که ممکن است در اختلال چشایی یا دیس‌گوزیا ایجاد شود. دیس‌گوزیا مفهوم گسترده‌تری دارد و می‌تواند با طعم تلخ، شیرین غیرطبیعی یا سایر تغییرات مزه نیز همراه باشد.

علت تغییر حس چشایی چیست؟

داروها، سیگار، بهداشت نامناسب دهان، افزایش سن، خشکی دهان، رفلاکس معده، عفونت‌ها، برخی بیماری‌های متابولیک و عصبی، بارداری، آسیب عصبی و کمبود بعضی ویتامین‌ها و مواد معدنی از علت‌های احتمالی هستند.

آیا خشکی دهان باعث تغییر حس چشایی می‌شود؟

بله. کاهش بزاق می‌تواند شرایط طبیعی دهان و عملکرد حس چشایی را تغییر دهد و در برخی افراد با اختلال در درک مزه‌ها همراه شود.

آیا بارداری باعث مزه فلزی دهان می‌شود؟

بله. تغییرات هورمونی دوران بارداری می‌تواند باعث تغییر حس چشایی شود و بعضی زنان مزه فلزی یا سایر مزه‌های غیرطبیعی را تجربه کنند.

آیا بعد از عفونت‌هایی مانند کرونا حس چشایی تغییر می‌کند؟

بله. عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی، آنفولانزا و کووید-۱۹ می‌توانند حس چشایی و بویایی را تحت تأثیر قرار دهند.

آیا اختلال چشایی درمان می‌شود؟

درمان به علت آن بستگی دارد. در بسیاری از موارد، با درمان عامل زمینه‌ای مانند تغییر داروی ایجادکننده مشکل یا برطرف شدن عفونت، حس چشایی نیز بهبود پیدا می‌کند.

چه زمانی برای تغییر حس چشایی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر تغییر حس چشایی ادامه‌دار باشد، علت مشخصی نداشته باشد یا همراه با علائم دیگری ایجاد شود، بهتر است برای پیدا کردن علت آن ارزیابی پزشکی انجام شود. اگر علائم همراه با مشکلات واضح دهان و دندان باشند، بررسی وضعیت دهان و دندان نیز اهمیت دارد.